Đinh Phong và cuộc chơi vật chất với vẽ và điêu khắc

Theo báo điện tử Tạp chí Một Thế Giới

Trong khoảng 5 năm, từ một người mê nghệ thuật nhưng không qua đào tạo hàn lâm, Đinh Phong đã âm thầm dựng nên một thế giới hình khối và bề mặt đầy ám gợi. Triển lãm Hội họa và điêu khắc Đinh Phong tại Art Space, Đại học Mỹ thuật Việt Nam, cho thấy cuộc chơi vật chất của anh đã bước sang một ngưỡng mới, nơi toan vẽ được thay bằng kim loại, còn hội họa đối thoại trực diện với ánh sáng, thời gian và hư không.

Triển lãm Hội họa và điêu khắc Đinh Phong diễn ra tại Art Space, Đại học Mỹ thuật Việt Nam, số 42 Yết Kiêu, Hà Nội, giới thiệu gần 15 bức tranh khổ lớn cùng 17 tác phẩm điêu khắc bằng đồng và inox. Đó chỉ là phần được chọn lọc trong hàng trăm tác phẩm mà anh đã thực hiện tại 2 không gian làm việc riêng ở TP.HCM và tỉnh Tiền Giang, với nhiều chất liệu phức tạp, đòi hỏi công sức, kỹ thuật và chi phí lớn.

Sinh ra tại Hà Nội, sớm vào Sài Gòn lập nghiệp và thành công trong kinh doanh, Đinh Phong quay trở lại với hội họa và điêu khắc như một thôi thúc nội tâm. Anh tự nhận mình là người tự học, đúng hơn là tự đào tạo, bằng việc xem, đọc, trao đổi và nhất là bằng sự thực hành liên tục. Từ năm 2020 đến nay, anh đã có 3 triển lãm cá nhân tại Hà Nội và TP.HCM, cùng 1 triển lãm chung với điêu khắc gia Đào Châu Hải. Khối lượng tác phẩm dày đặc trong quãng thời gian ngắn cho thấy đây không phải một cuộc dạo chơi muộn màng, mà là một sự dấn thân nghiêm túc vào con đường nghệ thuật.

Trong những chia sẻ về triển lãm lần này, Đinh Phong nói anh sống trong hiện tại nên làm việc trong hiện tại, chất liệu nào tạo được cảm hứng thì anh làm việc với nó, quá khứ và tương lai chỉ là đối tượng để nghiên cứu, còn sáng tạo luôn thuộc về hiện tại. Anh không quá bận tâm đến việc đặt tên tranh vì sợ áp đặt cảm nhận lên người xem, thích để người khác tự do suy tưởng. Quan niệm đó phần nào giải thích vì sao các tác phẩm của anh có vẻ ngoài tự do, nhiều ngẫu hứng, nhưng đằng sau lại là một cường độ lao động không hề ngẫu hứng chút nào.

Từ toan sang kim loại

Ở 3 triển lãm trước, như giám tuyển Vũ Huy Thông nhận xét, Đinh Phong chủ yếu sử dụng sơn acrylic trên toan, với những hình thể lạ lẫm được ông cho là “xuất hiện trong các giấc mơ”, nghiêng về hội họa trừu tượng và nhấn mạnh phong cách cá nhân, số lượng tác phẩm, số lần trưng bày như những tiêu chí thực hành nghệ thuật. Triển lãm lần này đánh dấu một bước ngoặt quan trọng khi anh gần như rời bỏ chất liệu hội họa quen thuộc để chuyển sang các bề mặt kim loại.

Trên những tấm lá đồng được cho axit ăn mòn, phủ sơn, gia nhiệt, mài, gò, đột, kết hợp với lưới kim loại vò nhàu và đôi khi là sơn acrylic dán ghép, Đinh Phong tạo nên một ngôn ngữ bề mặt mới. Hòa sắc ghi xám, các mảng đồng gỉ xanh màu thời gian, sự tương phản giữa ánh kim và các vùng tối sẫm khiến tranh của anh gợi liên tưởng đến hiện trường khảo cổ, những lớp trầm tích bị bào mòn, những vết tích của thời gian và hủy hoại. Đó không còn là những bức tranh kể chuyện theo nghĩa thông thường, mà là những mảng vật chất mang cảm xúc, nơi người xem được mời đi vào vùng mơ hồ giữa hình và không hình, giữa cụ thể và ám dụ.

Nhìn kỹ, có thể thấy anh ít khi theo đuổi một cấu trúc hình ảnh rõ ràng. Các mảng hình thường được xây dựng trên nhịp điệu sáng tối, đặc rỗng, to nhỏ, tạo nên một trạng thái gần với nhạc tính hơn là mô tả. Điều này phù hợp với nhận xét của điêu khắc gia Đào Châu Hải, khi ông cho rằng với Đinh Phong, tư duy tạo hình hay ý tưởng nghệ thuật không phải điều quan trọng nhất, mà chính là việc phơi bày cảm xúc. Và cảm xúc ở đây được phơi bày thông qua chất liệu, thông qua những tác động vật lý trực tiếp vào bề mặt.

Phi toan hóa và mỹ học vật chất

Góc nhìn của nhà nghiên cứu Quách Cường đưa lại cho người xem một khung khái niệm thú vị. Ông cho rằng tranh và tượng của Đinh Phong đều dựa trên sự tương giao giữa con người và vũ trụ, trong đó con người không hiện hình rõ ràng mà tồn tại như năng lượng, chuyển động, khối và ánh sáng. Ở cấp độ học thuật, Đinh Phong thuộc về hướng thực hành mà có thể tạm gọi là mỹ học vật chất, nơi vật chất, ánh sáng và hư không không còn là phương tiện để diễn đạt, mà trở thành chủ thể chính của diễn ngôn nghệ thuật.

Khái niệm “phi toan hóa” được Quách Cường sử dụng để mô tả giai đoạn sáng tác mới, khi Đinh Phong rời bỏ mặt phẳng toan truyền thống, chuyển sang vẽ trên thép mỏng, lưới inox và lá đồng ăn mòn. Khi đó, bề mặt không còn là nền để đặt hình ảnh lên, mà trở thành một cơ thể vật chất sống động, có trọng lượng, có khả năng phản chiếu, oxy hóa và biến đổi theo thời gian. Hành động sáng tác không còn là vẽ lên, mà là tác động vào vật chất, bằng đốt, mài, phủ, ăn mòn, dán, hàn, gấp, vò, rồi để vật liệu tự phản ứng với môi trường hóa học và ánh sáng.

Đứng trước những tác phẩm như vậy, người xem không chỉ nhìn thấy dấu vết của bàn tay nghệ sĩ, mà còn cảm nhận được sự tham gia của những lực khác, của nhiệt, của thời gian, của ăn mòn. Tác phẩm giống một lát cắt địa chất của cảm xúc, nơi bề mặt biến dạng thành các tầng địa chất, ánh sáng phản chiếu như ký ức, còn màu sắc trở thành chất liệu của thời gian. Trong cuộc chơi vật chất này, Đinh Phong không tìm cách che đi sự thô ráp, mà chấp nhận cả những vết xước, vết gãy, những vùng màu thất bại như một phần của cấu trúc.

Điêu khắc giữa đặc và rỗng

Nếu hội họa của Đinh Phong đang tiến tới vùng giao thoa với điêu khắc, thì các tác phẩm điêu khắc kim loại lại cho thấy rõ hơn khả năng tổ chức không gian của anh. Anh nói rằng rỗng và đặc là đặc trưng của điêu khắc, và anh muốn tạo hình cả bên trong khoảng rỗng, để ánh sáng đi xuyên qua, tạo hiệu ứng thị giác mạnh. Từ đó, tượng của anh thường được thiết kế theo dạng cấu trúc mở, với nhiều lớp khối đan vào nhau, cho phép người xem nhìn xuyên qua và cảm nhận sự thay đổi liên tục của hình thể theo từng góc nhìn.

Cũng chính vì vậy mà anh không muốn tượng chỉ đứng yên ở một vị trí duy nhất. Mong muốn được đặt tượng theo nhiều hướng khác nhau, dù rất khó vì trọng lượng, cho thấy anh nhìn điêu khắc như một quá trình liên tục tái cấu trúc không gian. Khi thay đổi vị trí, ánh sáng chiếu vào các khoảng rỗng cũng thay đổi, tạo nên các hình ảnh và cảm xúc khác nhau. Ở đây, một lần nữa, vật chất và ánh sáng là hai đối tác ngang hàng trong việc tạo nên trải nghiệm thị giác.

Nhìn chung, cả tranh và tượng của Đinh Phong đều vận hành trên những cặp đối nghịch sáng và tối, đặc và rỗng, phẳng và gồ ghề, nặng và nhẹ. Điều đáng chú ý là anh không tìm cách trung hòa chúng, mà để chúng tồn tại trong trạng thái căng kéo, nhấp nhô, khiến người xem luôn có cảm giác mình đang đi trên ranh giới mong manh giữa trật tự và hỗn độn.

Giữa thành công và bất an sáng tạo

Nhà nghiên cứu Phước Châu khi viết về Đinh Phong đã nhấn mạnh đến một yếu tố quan trọng, rằng đối với người nghệ sĩ, được là chính mình không nhất thiết đồng nghĩa với việc được định danh rõ ràng từ phía công chúng. Với Đinh Phong, triển lãm trước công chúng chỉ là quãng nghỉ tạm thời, còn chỗ anh thực sự bước tới là trong xưởng vẽ, ngay cả khi phải đối diện với những thất bại của hành trình khám phá.

Nhận xét này gợi ý một điểm nhìn khác cho người xem. Khi đứng trước một loạt tác phẩm kim loại, với độ hoàn thiện kỹ thuật đáng kể, rất dễ bị cuốn vào lớp vỏ của sự thành công. Thế nhưng, chính trong các phân tích của Phước Châu, có thể thấy hiện lên những vùng còn loay hoay, nhất là ở cuộc chơi sắc màu, nơi Đinh Phong dường như vẫn còn phân vân, tự vấn. Thế song hành thành và bại có lẽ mới là vùng kích hoạt thật sự của người nghệ sĩ. Đó là nơi anh phải đối diện trực tiếp với bản thể sáng tạo của mình, nơi sự bất an trở thành động lực cho những biến đổi tiếp theo.

Ở triển lãm này, sự bất an đó chưa tan đi, nhưng lại chính là điều giúp các tác phẩm không rơi vào sự trơn tru dễ dãi. Các bề mặt vẫn còn những vùng xước xát, các cấu trúc vẫn còn chút gì chưa yên ổn. Thay vì xem đó là nhược điểm, có thể nhìn chúng như những khoảng mở, nơi đường đi của Đinh Phong chưa được xác lập hoàn toàn, nơi các khả thể mới vẫn còn chờ được kích hoạt.

Một lộ trình đang mở

Từ một người tự học, không đặt ra kế hoạch hay lý thuyết cố định, Đinh Phong đã dần hình thành cho mình một lộ trình sáng tác đủ rõ để các nhà nghiên cứu và giám tuyển có thể nhận diện. Anh được gọi là người thực hành nghệ thuật theo đúng nghĩa, bởi ở anh, mọi lý thuyết đều xuất phát từ thực hành chứ không đi ngược lại. Câu hỏi còn lại là lộ trình đó sẽ dẫn anh đi xa đến đâu.

Việc thường xuyên chọn Hà Nội làm nơi trưng bày, dù sống tại TP.HCM hơn 40 năm, không chỉ là chuyện tình cảm với cố hương, với mùa thu và không khí nghệ thuật ở đó. Nó cũng cho thấy anh luôn đặt mình vào những không gian có truyền thống mỹ thuật dày dặn, nơi tác phẩm phải đối thoại với nhiều lớp lịch sử, nhiều hệ thẩm mỹ đã được định hình. Nếu một ngày nào đó triển lãm này được mang vào TP.HCM, sự dịch chuyển không gian ấy rất có thể sẽ tiếp tục tạo ra những va chạm mới mẻ trong cách công chúng tiếp nhận.

Trong bối cảnh mỹ thuật đương đại Việt Nam vẫn còn ít nghệ sĩ dám đầu tư mạnh vào các ngôn ngữ vật chất phức tạp như kim loại, ăn mòn, phản ứng hóa học, hành trình của Đinh Phong là một đóng góp đáng kể. Triển lãm lần này chưa phải là điểm đến, nhưng là một cột mốc đủ thuyết phục để người xem tin rằng cuộc chơi vật chất của anh còn nhiều chương tiếp theo.